Borçlar Hukuku

Borçlar hukuku, günlük hayatın neredeyse tamamını kapsayan bir alandır: bir sözleşmenin kurulması, ödenmeyen bir alacak, haksız bir fiilden doğan zarar ya da beklenmedik bir gelişmenin sözleşmeyi çekilmez hâle getirmesi. Uyuşmazlığın hangi hukuki temele oturtulacağı, hangi süreye tabi olduğu ve hangi delillerle ispatlanacağı, çoğu zaman sonucu doğrudan belirler.

Alacak davalarında en sık kaybedilen şey hak değil, süredir. Zamanaşımı dolduktan sonra en sağlam belge bile sonucu değiştirmez.

Sözleşmenin kurulması ve geçersizlik hâlleri

Türk hukukunda kural şekil serbestisidir; sözleşme, karşılıklı ve birbirine uygun irade beyanlarıyla kurulur. Ancak kanun bazı sözleşmeler için geçerlilik şartı olarak şekil arar: taşınmaz satışı ve satış vaadi resmî şekle, kefalet adi yazılı şekle ve el yazısıyla belirli kayıtlara, bağışlama vaadi yazılı şekle tabidir. Şekil şartına uyulmaması sözleşmeyi kesin hükümsüz kılar.

Sözleşmenin geçersizliği iki başlık altında toplanır:

• Kesin hükümsüzlük (TBK 27) — Emredici hükümlere, ahlaka, kamu düzenine veya kişilik haklarına aykırı ya da konusu imkânsız sözleşmeler baştan itibaren geçersizdir. Hâkim bunu resen dikkate alır.
• İptal edilebilirlik — Yanılma (TBK 30), aldatma (TBK 36) ve korkutma (TBK 37) hâllerinde sözleşme, iradesi sakatlanan tarafın bir yıl içinde iptal beyanında bulunmasıyla geçmişe etkili olarak ortadan kalkar.
• Aşırı yararlanma (TBK 28) — Zor durumda kalma, düşüncesizlik veya deneyimsizlik sömürülerek edimler arasında açık oransızlık yaratılmışsa, zarar gören bir yıl içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirebilir veya edimin indirilmesini isteyebilir.

Zamanaşımı: en çok hak kaybettiren konu

Zamanaşımı bir defidir; hâkim kendiliğinden dikkate almaz, karşı tarafın süresinde ileri sürmesi gerekir. Buna karşılık süre dolduktan sonra ileri sürülen bir defi, en güçlü belgeye dayanan alacağı dahi işlevsiz bırakır. Başlıca süreler şunlardır:

Haksız fiil ve sebepsiz zenginleşmede iki süre birlikte işler: zararı ve failini öğrenmeden itibaren iki yıl, her hâlde fiilden itibaren on yıl. Haksız fiil aynı zamanda suç oluşturuyorsa ve ceza zamanaşımı daha uzunsa, o süre uygulanır. Zamanaşımı süreleri sözleşmeyle değiştirilemez (TBK 148); dava açılması, icra takibi ve borcun ikrarı zamanaşımını keser.

Borçlunun temerrüdü ve alacaklının seçimlik hakları

Borcun muaccel olması tek başına yeterli değildir; kural olarak ihtar gerekir. İhtara gerek olmayan hâller ise şunlardır: taraflarca kesin bir vade kararlaştırılmışsa, sözleşmede ihtarsız temerrüt öngörülmüşse, haksız fiilde (fiil anından itibaren) ve kötüniyetli sebepsiz zenginleşmede.

Temerrüde düşen borçlu, temerrüt faizi ödemekle yükümlüdür. Sözleşmede oran kararlaştırılmamışsa kanuni faiz uygulanır; ticari işlerde ise avans faizi devreye girer. Faiz oranları dönemsel olarak değiştiğinden, hesaplamada dönem dönem farklı oran uygulanması gerekebilir.

Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde alacaklı, borçluya uygun bir süre verdikten sonra üç seçenekten birini kullanır (TBK 125):

1. Aynen ifayı ve gecikmeden doğan zararın tazminini istemek,
2. İfadan vazgeçip müspet zararın (sözleşme ifa edilseydi elde edilecek yararın) tazminini istemek,
3. Sözleşmeden dönmek ve menfi zararın (sözleşmeye güvenerek yapılan masrafların) tazminini istemek.

Bu seçimin sonuçları birbirinden çok farklıdır ve geri dönülemez niteliktedir. Bu nedenle karar verilmeden önce zararın hangi kalemlerden oluştuğunun ve ispat imkânının değerlendirilmesi gerekir.

Haksız fiil ve kusursuz sorumluluk

Haksız fiil sorumluluğu dört unsurun birlikte gerçekleşmesine bağlıdır: hukuka aykırı fiil, kusur, zarar ve bunlar arasında uygun illiyet bağı (TBK 49). Kusur ispatlanamasa dahi sorumluluğun doğduğu hâller vardır:

• Adam çalıştıranın sorumluluğu (TBK 66) — İşveren, çalışanının verdiği zarardan sorumludur; gerekli özeni gösterdiğini ispatlarsa kurtulabilir.
• Yapı malikinin sorumluluğu (TBK 69) — Yapım bozukluğu veya bakım eksikliğinden doğan zararda kurtuluş kanıtı getirilemez.
• Tehlike sorumluluğu (TBK 71) — Önemli ölçüde tehlike arz eden bir işletmenin faaliyetinden doğan zarardan işletme sahibi kusursuz olarak sorumludur.
• Hayvan bulunduranın sorumluluğu (TBK 67) ve motorlu araç işletenin sorumluluğu (KTK 85).

Zarar gören de olayın meydana gelmesinde kusurluysa müterafik kusur nedeniyle tazminattan indirim yapılır (TBK 52). Bedensel zararlarda ise tazminat kalemleri ayrı ayrı hesaplanır: tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalmasından doğan kayıplar ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan zararlar.

Cezai şart, uyarlama ve imkânsızlık

Cezai şart üç biçimde karşımıza çıkar: seçimlik cezai şartta alacaklı ya ifayı ya cezayı ister; ifaya eklenen cezai şartta ikisini birlikte isteyebilir; dönme cezasında ise ceza ödenerek sözleşmeden dönülebilir. Hâkim, aşırı bulduğu cezayı resen indirmek zorundadır (TBK 182/3). Ancak tacirler arasındaki ticari işlerde bu indirim kural olarak istenemez.

Aşırı ifa güçlüğü (TBK 138), sözleşme kurulduktan sonra öngörülemeyen ve borçludan kaynaklanmayan olağanüstü bir durumun ortaya çıkması hâlinde uygulanır. Şartları sağlanıyorsa borçlu hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını, bu mümkün değilse sözleşmeden dönmeyi talep edebilir. Son yıllarda döviz kurlarındaki dalgalanma, inşaat maliyetlerindeki artış ve kira bedelleri bakımından uyarlama davaları yoğun biçimde gündeme gelmiştir. Uyarlama talebinin kabulü için edimin henüz ifa edilmemiş ya da ihtirazi kayıtla ifa edilmiş olması gerekir.

Borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı bir sebeple imkânsız hâle gelirse borç sona erer (TBK 136) ve alınan karşı edim iade edilir. Buna karşılık imkânsızlık borçlunun sorumlu olduğu bir sebepten kaynaklanıyorsa tazminat yükümlülüğü doğar (TBK 112).

Kefalet ve alacağın devri

Kefalet, şekil şartları en katı sözleşmelerden biridir. Geçerli olabilmesi için yazılı olması, kefilin sorumlu olduğu azami miktarın, kefalet tarihinin ve varsa müteselsil kefil olma iradesinin kefil tarafından el yazısıyla yazılması gerekir (TBK 583). Ayrıca evli kişilerde eşin yazılı rızası zorunludur ve bu rıza en geç kefalet sözleşmesinin kurulduğu anda verilmiş olmalıdır (TBK 584). Eksiklik hâlinde kefalet kesin hükümsüzdür. Ticaret siciline kayıtlı ticari işletme sahipleri, şirket ortak ve yöneticileri ile esnaf ve sanatkârların mesleki faaliyetleri kapsamındaki kefaletlerinde eş rızası aranmaz.

Alacağın devri (temlik) için yazılı şekil geçerlilik şartıdır (TBK 184); borçlunun rızası gerekmez, ancak devir yasağı kararlaştırılabilir. Buna karşılık borcun dış üstlenilmesinde alacaklının onayı zorunludur.

Dava açmadan önce: arabuluculuk ve usul

Belirli uyuşmazlıklarda arabuluculuk dava şartıdır; başvurulmadan açılan dava usulden reddedilir:

• Ticari davalar — Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepleri (TTK 5/A).
• Tüketici uyuşmazlıkları — Tüketici hakem heyetinin görev alanındakiler hariç (TKHK 73/A).
• Kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar, taşınmazın paylaştırılması ve ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşu hukukundan kaynaklanan uyuşmazlıklar.
• İşçi–işveren alacak ve tazminat talepleri ile işe iade istemleri.

İhtiyati tedbir ve ihtiyati haciz talepleri ile tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği işler kapsam dışındadır. Arabuluculuk başvurusu zamanaşımını durdurur; son tutanağın aslı veya onaylı örneği dava dilekçesine eklenmezse mahkeme bir haftalık kesin süre verir, bu süre içinde sunulmazsa dava usulden reddedilir.

Önemli bir usul değişikliği: Alacağın miktarını başlangıçta belirleyemeyen davacılar uzun süredir belirsiz alacak davası açıyordu. Bu kurum yürürlükten kaldırılmış, yerine kısmi davada talep artırımı imkânı getirilmiştir. Artık davacı, tahkikat sona erinceye kadar ıslaha gerek olmaksızın talebini artırabilmekte ve artırılan kısım için zamanaşımı ilk dava tarihinde kesilmiş sayılmaktadır. Bu, düşük harçla dava açıp bilirkişi raporundan sonra talebi yükseltme stratejisini korumaktadır.

Sunduğumuz hizmetler

• Sözleşmelerin hazırlanması, incelenmesi ve müzakeresi
• Alacak, itirazın iptali ve menfi tespit davaları
• Haksız fiil ve sözleşmeye aykırılıktan doğan maddi–manevi tazminat davaları
• Sözleşmenin uyarlanması, feshi ve dönme talepleri
• Cezai şart, kefalet ve teminat ilişkilerinden doğan uyuşmazlıklar
• Alacağın temliki, borcun üstlenilmesi ve müteselsil sorumluluk
• İhtarname ve ihbarname düzenlenmesi, temerrüt sürecinin yürütülmesi
• Ticari ve tüketici uyuşmazlıklarında dava şartı arabuluculuk süreçlerinin takibi

Sıkça sorulan sorular