Miras Hukuku

Miras hukuku, bir kişinin ölümüyle malvarlığının kimlere ve hangi oranlarda geçeceğini düzenler. Uyuşmazlıkların çoğu, mirasbırakanın sağlığında yaptığı devirlerden ya da mirasçıların paylaşımda anlaşamamasından doğar. Bu davalarda süreler farklı farklıdır: bazıları için hiçbir süre işlemezken, bazılarında bir yıl gecikmek hakkı tümüyle ortadan kaldırır.

Mirastan mal kaçırma iddiasında süre yoktur; ancak saklı payın zedelendiğini öğrendikten sonra tenkis için yalnızca bir yıllık süreniz vardır. Hangi davanın açılacağı, bu farkla belirlenir.

Kimler mirasçı olur: zümre sistemi

Türk hukukunda yasal mirasçılık zümre (derece) sistemine dayanır. Temel ilke şudur: önceki zümrede tek bir mirasçı bile varsa, sonraki zümre hiç mirasçı olamaz.

• Birinci zümre: Altsoy — çocuklar ve onların çocukları. Çocuklar eşit pay alır; ölen çocuğun payı kendi altsoyuna geçer.
• İkinci zümre: Ana ve baba ile onların altsoyu (kardeşler, yeğenler). Altsoy yoksa mirasçı olur.
• Üçüncü zümre: Büyük ana ve büyük babalar ile onların altsoyu.

Sağ kalan eşin payı, hangi zümreyle birlikte mirasçı olduğuna göre değişir:

Sık gözden kaçan bir nokta: sağ kalan eş, önce mal rejiminden doğan katılma alacağını alır, ardından terekeden miras payını alır. Bunlar birbirinden bağımsız iki haktır. Eş ayrıca aile konutu ve ev eşyası üzerinde intifa veya oturma hakkı, hatta miras payına mahsuben mülkiyet isteyebilir.

Saklı pay ve tasarruf edilebilir kısım

Mirasbırakan malvarlığının tamamı üzerinde serbestçe tasarruf edemez; belirli mirasçıların saklı payı korunur. Güncel oranlar şunlardır:

Kardeşlerin saklı payının kaldırılmış olması pratikte önemli bir sonuç doğurur: altsoyu bulunmayan bir kişi, kardeşlerini vasiyetname ile tamamen devre dışı bırakabilir.

Tasarruf edilebilir kısım, terekenin net değerinden saklı payların toplamı düşülerek bulunur. Örneğin eş ve iki çocuk varsa; eşin saklı payı 1/4, her çocuğun saklı payı 3/16 olur — toplam 5/8. Geriye kalan 3/8'lik kısım üzerinde mirasbırakan serbestçe tasarruf edebilir.

Vasiyetname ve miras sözleşmesi

Vasiyetname yapabilmek için on beş yaşını doldurmuş ve ayırt etme gücüne sahip olmak yeterlidir. Miras sözleşmesi ise tam ehliyet gerektirir.

• Resmî vasiyetname — Noter veya sulh hâkimi önünde, iki tanığın katılımıyla düzenlenir. En güvenli türdür. Mirasbırakanın eşi, üstsoy ve altsoy kan hısımları, kardeşleri ve bunların eşleri ile kendisine kazandırma yapılanlar tanık olamaz.
• El yazılı vasiyetname — Başından sonuna kadar tamamı mirasbırakanın el yazısıyla yazılmalı, yıl–ay–gün olarak tarih içermeli ve imzalanmalıdır. Bilgisayarla yazılan ya da bir kısmı başkasınca yazılan vasiyetname geçersizdir. En sık iptal edilen türdür.
• Sözlü vasiyetname — Yalnızca yakın ölüm tehlikesi, savaş, salgın gibi olağanüstü hâllerde, iki tanığa beyanla yapılır. Mirasbırakan sonradan diğer şekillerde vasiyetname yapma imkânına kavuşursa, bu tarihten bir ay sonra sözlü vasiyet hükümden düşer.
• Miras sözleşmesi — Resmî vasiyetname şeklinde düzenlenir ve bağlayıcıdır; mirasbırakan tek taraflı olarak dönemez. Vasiyetnameden en önemli farkı budur.

Vasiyetname, teslim alındığı tarihten itibaren bir ay içinde sulh hâkimi tarafından açılır ve ilgililere tebliğ edilir. Kritik bir kural: vasiyetname usulünce açılıp tebliğ edilmedikçe, iptal ve tenkis davalarındaki hak düşürücü süreler işlemeye başlamaz.

Tenkis davası

Mirasbırakan, saklı payları zedeleyen kazandırmalar yapmışsa, saklı paylı mirasçılar tenkis davası açarak bu tasarrufların saklı payı tamamlayacak ölçüde indirilmesini isteyebilir.

Süreler hak düşürücüdür: saklı payın zedelendiğinin öğrenildiği tarihten itibaren bir yıl, her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın açılmasından itibaren on yıl. Buna karşılık def'i yoluyla tenkis her zaman ileri sürülebilir; yani süreler dolmuş olsa bile, kendisine karşı bir talep yöneltilen mirasçı savunma olarak tenkis ileri sürebilir.

Tenkis sırası kanunda belirlenmiştir: önce ölüme bağlı tasarruflar (vasiyetname, miras sözleşmesi), sonra sağlararası kazandırmalar — en yeni tarihlisinden başlanarak geriye doğru — saklı pay tamamlanana kadar indirilir. Ölüme bağlı tasarruflar kendi içinde tek tek değil, orantılı olarak tenkis edilir.

Dava, mirasbırakanın son yerleşim yeri asliye hukuk mahkemesinde açılır ve bu yetki kesindir.

Muris muvazaası: mirastan mal kaçırma

Uygulamada en sık görülen miras uyuşmazlığı, mirasbırakanın sağlığında bir taşınmazı çocuklarından birine ya da bir yakınına satış gibi göstererek devretmesidir. Gerçek amaç bağış olduğu ve bu yolla diğer mirasçılardan mal kaçırıldığı için bu işlem muris muvazaası olarak nitelenir.

Dört unsurun birlikte bulunması gerekir: tapudaki görünürdeki işlem, gerçek irade olan gizli işlem (bağış), taraflar arasındaki muvazaa anlaşması ve mirasçılardan mal kaçırma amacı.

Bu davanın iki özelliği onu tenkisten ayırır ve çok daha güçlü kılar:

• Hiçbir zamanaşımı veya hak düşürücü süre yoktur. Muvazaalı işlem mutlak butlanla batıldır; ölümden yıllar sonra dahi dava açılabilir.
• Tüm yasal mirasçılar açabilir — saklı paylı olma şartı aranmaz.

İspat için yazılı delil zorunluluğu yoktur; tanık dâhil her türlü delil kullanılabilir. Yargıtay özellikle şu ölçütlere bakar: devralanın satış bedelini ödeyebilecek mali gücü olup olmadığı, satış bedeli ile gerçek değer arasındaki fark, banka kayıtları gibi ödeme belgeleri, mirasbırakanın diğer mirasçılarla ilişkisi ve yöresel örf ile olayların olağan akışı.

Dava kabul edilirse tapu iptal edilir ve taşınmaz terekeye döner; davacı kendi payı oranında tapu iptali ve tescil isteyebilir. Devir gerçekten bedel karşılığı yapılmışsa muvazaa bulunmaz; bu durumda ancak tenkis gündeme gelebilir.

Mirasın reddi: borçlu terekeden korunma

Miras yalnızca malvarlığını değil borçları da içerir. Mirasbırakanın borçları mallarından fazlaysa mirasçılar kendi malvarlıklarıyla sorumlu hâle gelebilir. Bunu önlemenin yolu mirasın reddidir.

Gerçek ret için süre üç aydır ve hak düşürücüdür. Süre, yasal mirasçılar bakımından ölümü ve mirasçı olduklarını öğrendikleri tarihten başlar — ölüm tarihinden değil. Atanmış mirasçılarda ise tasarrufun kendilerine resmen bildirildiği tarihten işler. Ret beyanı, mirasbırakanın son yerleşim yeri sulh hukuk mahkemesine yazılı veya sözlü olarak yapılır ve kayıtsız şartsız olmalıdır.

Süre içinde reddedilmezse ya da mirasçı terekeye karışır, mallara el koyar veya gizlerse miras kayıtsız şartsız kazanılmış olur ve ret hakkı düşer. Ret geri alınamaz.

Hükmen ret ise ayrı bir kurumdur: mirasbırakanın ölümü tarihinde ödemeden aczi açıkça belli veya resmen tespit edilmişse, miras reddedilmiş sayılır. Bu hâlde ayrıca başvuru yapılması gerekmez; ancak alacaklılar takip başlatırsa mirasçının bu durumu bir tespit davasıyla ortaya koyması gerekebilir.

En yakın mirasçıların tamamı reddederse tereke, sulh mahkemesince iflas hükümlerine göre tasfiye edilir. Alacaklıları zarara uğratmak amacıyla yapılan reddin iptali ise alacaklılarca altı ay içinde istenebilir.

Mirasçılık belgesi ve veraset vergisi

Mirasçılık belgesi (veraset ilamı) kural olarak noterden alınabilir. Ancak şu hâllerde sulh hukuk mahkemesine başvurmak zorunludur: mirasçılar veya mirasbırakan arasında yabancılık unsuru bulunması, nüfus kayıtlarında boşluk veya çelişki olması, soybağının tartışmalı olması, ortada bir vasiyetname ya da miras sözleşmesi bulunması ve mirasçı sıfatına itiraz edilmiş olması.

Belge hasımsız olarak istenir ve her mirasçı tek başına talep edebilir. Mirasçılık belgesi kesin hüküm teşkil etmez; aksi her zaman ispat edilebilir ve iptali dava edilebilir.

Veraset ve intikal vergisi beyannamesinin verilme süresi, yaygın olarak bilinenin aksine her durumda dört ay değildir:

Vergi, tahakkukundan itibaren üç yılda, her yıl mayıs ve kasım aylarında olmak üzere altı eşit taksitte ödenir. Eş ve çocuklara isabet eden miras hisselerinde önemli tutarlarda istisna uygulanır; istisna tutarları ve vergi tarifesi her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir.

Sunduğumuz hizmetler

• Mirasçılık belgesi (veraset ilamı) alınması ve iptali davaları
• Muris muvazaası nedeniyle tapu iptali ve tescil davaları
• Tenkis davaları ve saklı pay hesaplamaları
• Vasiyetname düzenlenmesi, açılması, tenfizi ve iptali
• Miras sözleşmesi, mirastan feragat ve mirasçılıktan çıkarma işlemleri
• Mirasın reddi (gerçek ve hükmen ret) başvuruları
• Terekenin tespiti, defter tutulması ve mirasın resmî tasfiyesi
• Miras taksim sözleşmeleri ve ortaklığın giderilmesi davaları
• Veraset ve intikal vergisi beyannamesi ve intikal işlemleri
• Yabancılık unsuru taşıyan miras uyuşmazlıkları

Sıkça sorulan sorular