Kıdem tazminatı, her fesihte doğan bir hak değildir. Belirleyici olan iki unsur vardır: en az bir yıllık çalışma süresi ve iş sözleşmesinin hangi sebeple sona erdiği. İstifa eden bir işçi kural olarak kıdem tazminatı alamazken, haklı nedenle fesheden işçi alır.
İki temel şart
Birincisi kıdem: Aynı işverene bağlı olarak en az bir yıl çalışmış olmak gerekir. Bir yıldan az çalışmalarda, fesih sebebi ne olursa olsun kıdem tazminatı doğmaz.
İkincisi fesih şekli: Sözleşmenin nasıl sona erdiği belirleyicidir.
| Hak kazandırır | Hak kazandırmaz |
|---|---|
| İşverenin haklı neden dışındaki feshi | Haklı neden olmaksızın istifa |
| İşçinin haklı nedenle feshi (İş K. m.24) | İşverenin ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık nedeniyle feshi (m.25/II) |
| Emeklilik, muvazzaf askerlik | Deneme süresi içinde fesih |
| Kadın işçinin evlilik tarihinden itibaren bir yıl içinde feshi | Belirli süreli sözleşmenin süre dolarak sona ermesi |
| İşçinin ölümü (mirasçılarına ödenir) | Bir yıldan az kıdem |
15 yıl ve 3600 gün koşulunu sağlayıp yaş dışındaki emeklilik şartlarını tamamlayan sigortalılar da (8 Eylül 1999 öncesi sigortalılar) kıdem tazminatı alarak ayrılabilir.
İşçinin haklı fesih sebepleri
Uygulamada en çok gözden kaçan nokta budur: istifa etmek ile haklı nedenle feshetmek aynı şey değildir. İş Kanunu'nun 24. maddesindeki bir sebep varsa, işçi ayrılsa dahi kıdem tazminatına hak kazanır. Başlıca sebepler:
- Ücretin ödenmemesi veya eksik ödenmesi — fazla mesai, ikramiye ve yol-yemek ücretlerinin ödenmemesi dâhil
- Sigorta priminin hiç veya eksik yatırılması (düşük ücretten bildirim)
- Mobbing, hakaret, tehdit ve cinsel taciz
- Sağlığı için tehlike oluşturan çalışma koşulları
- Çalışma koşullarında işçi aleyhine esaslı değişiklik yapılması
Bu hâllerde fesih bildiriminin yazılı yapılması ve sebebin açıkça belirtilmesi büyük önem taşır. "İstifa ediyorum" diye yazılan bir dilekçe, sonradan haklı fesih iddiasını ispatlamayı çok zorlaştırır.
Hesaplama: giydirilmiş ücret ve tavan
Kıdem tazminatı, her tam yıl için 30 günlük giydirilmiş brüt ücret üzerinden hesaplanır; yıldan artan süreler için aynı oranda ödeme yapılır.
Giydirilmiş ücret, çıplak ücrete süreklilik arz eden yan ödemelerin eklenmesiyle bulunur: yol ve yemek yardımı, düzenli ikramiye ve primler, yakacak ve giyecek yardımı, konut ve eğitim yardımı. Fazla mesai, arızi primler ve yıllık izin ücreti hesaba katılmaz.
Ancak bir üst sınır vardır: kıdem tazminatı tavanı. Ücret tavanın üzerindeyse hesap tavan üzerinden yapılır. Tavan yılda iki kez (ocak ve temmuz) güncellenir ve fesih tarihinde yürürlükte olan tutar uygulanır.
Kesintiler: Kıdem tazminatından yalnızca damga vergisi kesilir. Gelir vergisi ve SGK primi kesilmez. İhbar tazminatı ise bu bakımdan farklıdır; ondan gelir vergisi de kesilir ve tavan uygulanmaz.
Zamanaşımı ve faiz
Kıdem ve ihbar tazminatında zamanaşımı, fesih tarihinden itibaren beş yıldır. (25 Ekim 2017 öncesindeki fesihlerde bu süre on yıldı.)
Faiz bakımından da iki tazminat ayrılır: kıdem tazminatına fesih tarihinden itibaren mevduata uygulanan en yüksek faiz, ihbar tazminatına ise yasal faiz uygulanır. Kıdem tazminatında işveren ayrıca ihtara gerek olmaksızın temerrüde düşer — bu, alacağın değerini korumak bakımından önemli bir avantajdır.